De Zaanse Schans

De Zaanse Schans is een van de belangrijke bezienswaardigheden in de gemeente Zaanstad. Het is een woon-werkgebied waarin je de 18e en 19e eeuw kunt herleven. Het is tevens één van de grootste openluchtattracties van Nederland die jaarlijks door bijna een miljoen toeristen wordt bezocht. Alhoewel de molens op de Zaanse Schans al eeuwenoud lijken, is dan niet zo.

GESCHIEDENIS VAN DE ZAANSE SCHANS

De Zaanstreek is een van de oudste industriegebieden van West-Europa en kende zijn bloeiperiode aan het einde van de Nederlandse Gouden Eeuw, zo rond de 18de en 19de eeuw. In de hele regio waren ongeveer zeshonderd windmolens in bedrijf. Het succes van de Zaanstreek was de uitvinding van de kruk-as, waardoor de horizontale windrichting op de wieken van de molen kon worden omgezet naar een verticale zaagbeweging. Veel van de toen ruim 600 molens werden hierop aangepast. Doordat de wind gebruikt kon worden als aandrijf voor de houtzagerijen konden sneller planken gezaagd worden. De planken konden weer sneller verwerkt worden in de scheepswerven. Hierdoor kon Nederland een grote rol spelen in de scheepsbouw en domineerde de Nederlanders voor vele jaren het wereldtoneel. De ligging van het gebied was ideaal tijdens de Gouden Eeuw en de Zaanstreek groeide uit tot het centrum van handelsscheepsbouw in Europa.

Door de uitvinding van de stoommachine verloor de windmolen aan terrein. In tijden van windstilte leverden de windmolens niets op en voldeden niet langer. De windmolens in de regio werden steeds meer afgedankt en gesloopt. Om het culturele erfgoed te behouden werd een plan opgesteld.

UITBREIDINGSPLAN DE ZAANSE SCHANS

Het doel van het uitbreidingsplan was om het historisch erfgoed te bewaren. Vele oude houten gebouwen en molens uit de Zaanstreek werden met diepladers tussen 1961 en 1974 naar het uitbreidingsplan De Zaanse Schans gebracht en gerestaureerd. Dit gebeurde zowel via de weg als via het water. De meeste molens zijn hier in de vorige eeuw naartoe verhuisd, een aantal molens stonden hier al. Sommige molens zoals Het Jonge Schaap zijn hier in zijn geheel nagebouwd naar de originele bouwtekeningen. Wat je nu op de Zaanse Schans ziet is hoe een Zaanse woon- en werkbuurt er halverwege de 19e uit heeft gezien: met erven, paden, houten huizen, pakhuizen en molens, sloten en landerijen.
 

MOLENS

De Zaanse Schans is vooral bekend dankzij haar prachtige molens. Met behulp van windkracht ontwikkelde de Zaanstreek zich in de 17e eeuw tot het eerste industriegebied ter wereld. Je kunt vanaf een afstand de wieken al traag draaien. In totaal staan er twaalf molens op de Schans zelf, 4 liggen in de directe omgeving. In de molens wordt nog steeds hard gewerkt. Hier wordt hout gezaagd of olie, meel en specerijen gemalen. De bewoners van de molens ontvangen een betaling gebaseerd op het aantal dagen dat ze molen laten draaien De molens draaien dus niet alleen op nationale molendag. Het krakende hout en alle onderdelen die bewegen in de buik van de molen, zijn een indrukwekkend gezicht. Je kunt via smalle trappen naar het molendek klimmen en genieten van een prachtig uitzicht over de rivier de Zaan.

HUISJES

Naast molens, schuren en andere panden verrezen er prachtige huizen van rijke moleneigenaars, handelaren en notabelen. Deze huizen hebben vaak zowel een mooie voor- als achtergevel (statussymbolen) en staan op de dijk langs rivier de Zaan, in die tijd een zeer belangrijke verkeersader. De typisch prachtige Zaanse huisjes komen uit andere delen van de Zaanstreek. Ze zijn hiernaartoe gebracht om u een indruk te geven hoe de meeste dorpen in de omgeving er in de 18e eeuw uitzagen. De welvaart in de 18e en 19e eeuw is in de Zaanstreek op veel manieren zichtbaar. De huizen hebben vaak zowel een mooie voor- als achtergevel (statussymbolen) en staan op de dijk langs rivier de Zaan, in die tijd een zeer belangrijke verkeersader.  De woonhuizen zijn nog steeds bewoond dus niet alleen toeristen komen op het terrein. Het oudste, nog bestaande houten huisje van Nederland is het Czaar Peterhuisje in Zaandam. Hij wilde graag het vak van scheepstimmerman leren. Het huisje staat nog op precies dezelfde plek als in 1697. Het huisje heeft maar twee kleine kamertjes en een kleine bovenverdieping. Om het huisje te beschermen tegen weer en wind is er in 1985 een gebouw overheen gebouwd. 

De Zaanse Schans is een bezoek meer dan waard. U kunt wandelen langs het bakkerijmuseum waar nog vers brood wordt gemaakt of bij het pakhuis waar klompen worden gemaakt. De kaasmakerij, tinnegieterij en de diverse molens mag u ook zeker niet missen.